GeoExplorer

Tag: górale

Legenda jak baba diabła wyonacyła …

by on Cze.15, 2018, under Legendy

Ześli sie roz kumotrowie w jedyn zimowy wiecór do Jędrzeja Bystrzańskiego, do którego sie nazywało do Mrozków, bo jego baba była od Mrózków z Ludzimierza. A jego samego tyz nazywano Hartazel, bo rod furmanił. Zesły sie chłopy starawe – sytka wroz parobcyli i radzi sie widzieli.
Był tam Cios Michał, Stasel Wojtek, Kiecek zwany Piecek, Pokuscarz i paru innych. Z óśmi chłopa. To byli bursianie dawni i siła wroz nadokazowali we świecie. Pili gorzołke i piwo, które Bystrzański we własnym browarze warzył i ukwalowali rozmaicie, o tym i owym. Wtem dźwierza sie uchyliły i u progu ukazał sie stary Jasiek Cios, zwany Turniowiec, jak ten ptak, co się w halach turni dzierży, albo Jasicek, bo go tak ośmdziesiąt roków tymu matka nazywała, downy zbójnik, wykrynt i obyrtac, strzelec sławny i muzyka, ale se ino na gęsiołkach grywoł, które w zawiązanym rynkowie cuchy nosił.

Niek bedzie pokfalony Jezus Chrystus – rzekł, wsuwając do izby białą głowę i postać trochę schyloną od wieku.
Niegze bedzie. Na wieki wieków. Jamen. Witojcie, krzesny ojce! Podali sobie ręce.
Bóg zapłać!
Siednijciez, krzesny ojce!
– Zeć ta pomału.
– Je coz tys ta na was słyhno, krzesny ojce? Zdrowiście?
– Je nic tys ta takiego. Jesce ta jesce. A wy ta jak lepij?
– Jeć sie ta trzimiemy po końdku, dzieńka Bogu.
– Dziecyska tys ta jako?
– E ta i ony nic nijako.
– Fałaz Bogu. Zima!
– Hej wiera! Zima!

Podsunął Bystrzański pucharek Jasickowi, pozdrówkali do sie.
– E, zima! Ryncyska mi haw cysto pjyknie zglewiały. Sełek se drógom, krześnicku, patrzem, na sybak sie jarzy, wstąpiem, meślem se, je dy ta wtosi jest, kie śwycom!
– E dobrzeście tys, krzesny ojce, namyślili. Wse was rod witom!
– Ale co ta baba powie, krzesny ojce? Nieskoro w doma bedziecie!
– Je ta teroz dziewki na sopie nie śpiom, bo zimno.
– Ha, ha, ha!
– Kiela cas jeście haw na nas nie zajźreli.
– E ta ono wiecie, krześnicku, tak: rzekomo nika nic, a ono wse cosi kajsi.
– Je hłop i hłop. Rób i rób.
– Bajto! Lezał nie bees, jaz na ostatniej pościeli.
– Hej wiera! Dobrze padocie, kumotrze – na ostatniej.

– Aleście tys to, Jędrzeju, pieknego bucka na łogiyń ścieni!
– O beł piekny! Z naskiego haw, z lasa za wantulami. Ale telo twardy beł, kie my go ścinali, co się widziało, ze go diabli broniom!
– Jeć ta cłek nie wie: co ka? Cłekeś i cłek. U Staska Walinej w Podcerwonym beła tako staro, dudławo wierba, to w niej diasek cosi ze trzidzieści roków siadał. Coby sie buków dzierzał, nie słyhowałek, jednako i to moze być – rzekł Jasicek.
A moze ta jakie dutki pod nim beły? – ozwał sie Michał Cios. Nie sukaliście?
E, nie beło hań nic. Jacy skole, bo to we wierna ale tak wara gadom, przy samej ziemi widziało sie, ze sie go cieślica nie hyci. Bielskiego Symek by wam pedział, bo on hań se mnom beł.

Je ta pojedno drzewo takie kwarde urośnie. Ale wto wie? Trza beło sukać.
– E, hań nic znać nie beło.
– Ba, wto wie, na cym to takie drzewo rośnie?
– He, abo diasek zacarowoł tak jino na despet – ozwał się Jasicek. – On ta rad próguje, wto mocniejsy – hłop cy on?
– He, he, he – rozśmiał sie Pokuscarz z zadowoleniem i wszyscy spojrzeli po sobie i mrugnęli do siebie.
Ze jakoz on to próguje, krzesny ojce?
– Jedź ta rozmaicie. Tak i tak. Ale hłop, jak nie bzdura, to je wse wytrzymalsy.
– Wytrzymalsy je?
– Je kie wiycie co, krzesny ojce, to opowiyciez, opowiycie!
– He, he, he – śmiał sie naprzód Pokuscarz.

Jedziek ta kiejsi slisał o tem jedne historyjom od Pietrzakowego Kuby z Ostrysa, be temu z pięćdziesiąt rók, kie my wraz na Luptowie beli, a jemu to zaś opowiadał stary Józusiów Józuś, co mu jus wte moze sto lot rabowali, a jesce bacował pod Osobitom.
– Opowiyciez, krzesny ojce, opowiyciez!
– Hano, beło tak. Straśnie hłopa zycie dokucyło, umyślił sie objesić. Wzion powrózek, idzie hore dolinom, bo ta kajsi nie prec gór bywał, i co sie nie robi, zastompił mu diasek. Stretneli sie na perci. Hłop sie go ta juz nie przelonk, bo co sie taki bedzie bał, co sie objesić idzie, dej ta wie, ze poń janiołowie z kobiałkom nie przylecom, ba diasi z widłami, pado mu:
– Dobre połednie! – bo to prawie połednie beło. Nie bars skoro wej wyseł.

A dobre połednie – odpowiado mu diaboł. – Kaz idzies?
Objesić sie.
– Zje bez cos tak?
– He – pado mu tyn hłop – kiebyś ty mojom skóre oblók, tobyś sie ty, rzeke, nie jacy raz, ale trzi razy objesił.
– Je skróś cegoz tak? – pyta sie go diasek.
E, jino spróguj – pado mu hłop.
Hu, hu, hu – ośmiał sie diasek. – Jo by twojemu zyciu nie poradzieł?!
E dy jino spróguj! Bees widział. Nie wytrzimies, hoćjeś zły duk.
– Stawmy sie! – pado diabeł – jo nie od tego. O co stawka?
Je – pado diaboł – od tobie nic. Tak i tak byś beł mój. A jak nie wytrzimiem, to ci ukozem skarb w tej tu dolinie i nie bees sie potrzebował wiesać, bo wiymy, ze cie ta nie co ine cubrzy, jacy bieda. Taki wej zakład diaboł robieł, telo pewny beł.

Dobrze – gwarzi hłop.
Rynka?
– Rynka!
– No, co mam konać? – pyta diasek, gotowy.
E tak: Pudzies do mojego domu, ku mojej babie, za mnie.
– Za tobie? E to mnie późno, cok nie ty, ba grzych.
– Nic to. Uzdaj sie na mnie, dyjeś przecie diaboł, a odzienie ci ze sobie dam. Ono ta ciepło – prawie wiesna beła – ciupage i krzesiwo mam, watre se beem kłod – to ta w gaciak i w kosuli wylezem.
Wte, moji ludkowie, hłopy nie takie beły, jak dziś. Mróz beł, jaze wody lodami sły, to se taki rano w gaciak i w kosuli wyseł wyzierać, cy ta nie pocieple we świecie? A stał se i dziesieńć pacierzy poprzed hałupom abo i więcyj. Nie umarz. Drzewiej, moji ślicni piykni, hłopy bywały zdrowe. Portki go ta nie grzały, ba krew. Prawda, barana taki zjod, ale tys ta jak baran taki ciepły beł.

Diaboł sie mu usprzipatrzował, tu i tu, ze syćkik stron, wpatrzował sie do hłopa długo nie krótko i pado: – moze i to być.
Pote zaś poseł ku takiemu małemu bajorku, w rzecy kałuzy, co hań miyndzy skole beła, a jemu to za przezieradko stało i dropie ta cosi kajsi łapami po nurze, tak i tak, jeździ, mehu uskubie, przyłozy, to zaś piargu, a coraz, to sie przeźre, i zwyrtnon sie ku hłopu.
Dobre?
– Dobre – śmieje sie hłop. – Jo som teroz nie wiem, wtoryk jo, a wtoryś ty?
Sdjon hłop cuhe, kamizelke, jakie to ta wte nosowali, zobuł sie z portek, wyobuł z kerpcy, na ostatek mu i kapelus dał, ostał jino w gaciak i w kosuli, a to – pado diabłu – ukradnij se ka z płota, ka sie susy.
Diaboł kapelus na łeb, poprawieł i pyto sie:
Nie pozno mie?
– Ka ta?! Je dyś ty przecie diaboł od tego, cobyś ludzi mamił.

Trzepnon diaboł ogonem rad, ze sie mu śtuka udała i pado:
No to siejdze haw, zakiela sie nie wrócę, a o jedzenie i o picie sie nie turbuj, bo to tu bedzie. Ale pockoj! Na kiele casy zakład?
A hłop sie śmieje.
Je – radzi doń – nie trza haw woła ani całej świnie. Na trzy dni.
Zgłupioł diaboł.
Na trzy dni? – pado.
Je to tak, jak nic. Przegros!
E – pado hłop. – Beemy widzieć. Jino idź.
Dobre.
Wzion diaboł skałe, tak na seś funtów, duhnon, ogień mu z pyska wyjehał: Tu mas hleb. Upiók. Wzion pote ziemie garzć, duhnon zaś znowa: zrobiła sie śtuka, howiedze mieso. Zaś pote puścieł! Wode suhym potokiem, bo ji ta nie beło blisko.
No i co sie nie robi, mój diaboł odzienie hłopowe pod pazuhe wzion, kapelus w zemby, coby mu wiater nie porwoł, i kajsi ku wsiom na gacie i na kosule polecioł. A hłop przy watrze ostał.

Leci, suko, pilno najść ni móg, ku wiecorowi go zbawiło, nim to, co mu trza beło, z płota kanysi ukrod. A to bez to, ze to jakosi beło po świyntak i baby przódzi poprały i powysusowały.
Odział sie w lesie, w Dónajcu jesce kajsi przejźrał, idzie ku hłopowej zagrodzie. A nań jus gaździna cekała, a hłop se gaździnom miał setnom. Babie beło wysy śtyrdziestu, rynka jak rajtok, a pysk jak u psa, telo sceklawy. Dzieci nie miała.
Kaś beł? – pyta sie go. Nie poznała nic.
W lesie.
– Coś hań robieł?
– Hodziłek se i gwizdał – pado diaboł, bo cos sie mu ta babsko widziało? Baba i baba.

Jesce nie dokóńcył, kie w pysk dostał, jaze mu zezwieńcało w usak.
Edź – meśli se – to haw tak witajom? Ale to nic.
A nie wies to, bezero – krzycy baba – co teroz wiesna, roboty moc?! To ty se bees po lesie gwizdoł?! Cie go! Jaki drózdz! Ale dobrze, coś haw. Zbieroj sie, wesele u Walka Łojasa, pytace haw beli. A cobyś tąńceł! Bo padajom na tobie sytka: dziad! nieruchajda!
Je tok treftieł – myśli diaboł – na hipkacke. Je to se ta potąńcem kolwicek. Poseł, ubrał sie piyknie, odzienie nowe hłopowe ze zyrdki sodjon, wyzdajał sie. wybryzował, jak to na wesele. Jaze sie sam do siebie ośmioł.
Baba samo to, po świentalnemu, pod stązkami, bo to kajsi pono w Zarze beło, buty zółte, a korole na syji.
Je to tu na nik biedy nie mas – myśli diaboł.
Uzaprzongoł konia, siedli, pojechali. Diaboł wióz, to tak kóń seł, jaze bahra w kołak zwoniły.
Całom noc musiał diaboł tąńcyć. Bo ta nie jino tąńceli, ale sie i bawili, to w dziada, to w kota i myske, to zaś i w ryktara, seliniejako, to znowu śtajera, polonesa śli i niedźwiedzia trza beło za jinemi pokazować, a co se diaboł fciał siednąć, to baba ku niemu – Basommazania!

Stydu mi nie rób! Jus cie i tak ludzie za psie uho nie majom! Dziadu! Delengusie! Tańc!
Kolwicek sie ta jej jus i bał, to seł. Cysto pieknie sie zamordował. Bo ta i naucny nie beł tak. Haj.
Całom noc tak sło, do biłeho rania.
No – myśli se diasek – to nic. Zajedzleme du domu, to sie wyśpiem. To jino roz tak.
Ehę! Zajehali du domu, zodziewa sie ze świentalnego baba, zodział sie diaboł i na pościel sie pha, a baba nań:
Is! Is! Kazbyś sie phał, psie mieso jedne!l A nie wies to, ze orba w polu! Bier sie! Bo ci haw zapłuźnika nik nie upytał!
Przipatrzeł sie diasek do baby, ale cóż bees robieł?
Lewdy ta kielo telo pośniadać dała, juz mój diaboł przi pługu. Oro. Jino ze tyz ta moc nie zorał, bo nie zwycajny beł za pługe hodzić.

Leci baba z połedninom.
Kieloś zoroł?
– Je to i to.
Jak baba nie weżnie teremtetować!
Hej ty, wietrzny młynie, weredo! Psia kość zatracona! Toś ty jino telo oborać zatela zdołał?!
– Jedyjek ani nie siad – pada diasek.
Ba coś robieł?! Jeść toś ty piersy! Na to toś hłop! A ku pługowi toś dziecko?! Zarbyś teroz, co?! Jaskółce gniazdo jedno!
I prask garkem o ziem. Wylało sie, co prziniesła.
Ehę! – meśli zaś diaboł. – To tu tak za robote płacom? Ale to nic. Legnem se na łące, jscawu pozujem, to sie mi nie bedzie jeść fciało.
Wiera se tys użył! Do zahodu słonka na roli orać musiał, bo babsko ukazało, pokiela zorać ma, nie beło rady nijakiej.
Idzie wiecór du domu – drwa rąb!

Uzgibał sie przi pługu, tu jesce nie telo trza beło. Kościska mu trzescały w grzibiecie, ale rąbał, bo sie juz baby na mój dusiu na ozaist bał.
Zawołała go na wiecerzom, pojad ta kąsecek, u baby kuhnia nie przestrono, telo jino, cobyś nie zdeh, meśli se: teroz sie by wyśpiem. Baba pacierze smówiła, diasek ta w koncie cosi po zydowsku uśwajndrał, w rzecy ze sie modli, legli. On za hłopa przi babie. Wyciągnon sie, dorobiony beł telo co cud, ocy mrózy, mało co wy sło – Maciek!
Bo ta temu hłopu beło Maciek.
Co?
– Śpis?
– E coz byk robiel? Po fili zaś znowa:
Maciek!
– Co?
– E coz ta śpis telo?
– Je dy od tego noc. I zaś znowa po filece:
Maciuś!
– Co?
– Jakoz bedzie?
– Es cym?
– Es tym.
– Z jakim tym?
– Es tym, po coś sie zenieł.
Ehe! – meśli diaboł. O to ci idzie! Je – pado – e to mi nie trza beło kazować całom noc jedne tąńcyć, zaś pote cały dzień orać, a jesce i drwa rąbać, a pojeść toś mi dała jak musycy.

A baba noń:
E ty węgierska śmierzć zatracona, to ty haw jesce ze zembami do mnie! Ty niemrawo! Tyrłaku prześlongły! Niedomozku! Ty Maciejisko! I obróciła sie ku niemu, za łaskom mówięcy, rzyciom.
No dobrze – meśli diaboł. – Niegze sie ta gniewa. To nie na długo tyj słuzby. Nie wysło dwa pacierza, baba: Maciuś!
Tuk dopiero beł Maciejisko, tujek Maciuś – meśli diasek. – Co tys ta zaś?
Maciuś – gwarzi baba – pojdze… Dam ci jutro moskolicek z masłem…
I rencami po nim jedzie, nie przebiero nic… Widzi diaboł, ze spać nie do, meśli se: Uląze, babo, dogodzem ci roz, cobyś dała pokój. Wzion i zrobieł, co trza, log, kce spać. Kwilecke ta uspał, zaś znowa słisy – Maciuś!

Je krotni milońscy! Je co?
A baba doń:
Maciuś! Rad byś jeść moskolicek z masłem?
– Je dy go ta jus i tak beem jadł
– Ale jesce nie telo! I ze spyrkom!
Diabłu sie spyrki nie fciało, ale coz bees robieł? Wzion, wyzwyrtał babe drugi roz, no – meśli se – teroz to jus be ciho do rania.
Wtulił pysk w zagłówek, śpi.
A tu nad usyskami: Maciuś!
O! Pokielze tego bedzie?! Wiera tyn hłop dobrze ra-dzieł, ze go dokucyło! Nie obzywo sie nic.
Maciuś! On nic.
Maciek! Nic.
Słysys?! Nic.

Ale sie diaboł nie naspodział, co sie nie zrobi. Kie sie baba nie dźwignie na pościeli, kie nie kopnie wysy łydka! Do razu diaboł z pościele na dyle zjahał.
A ty dziadygo, ty judasie! – krzicy baba. – Hań siedź, kieś pościele niegodny!
Siad diasek na dylak, bo hań podłogi forztowanyj nie mieli, po boku sie maco, bo sie godnie stłuk spadujący, i meśli se: Haw źle i hań niedobze… A tu baba w płac! Jojcy!
O jo hudobno, niescyńśliwo, o po coz mie tys ojcowie za cie wydali! A dobrze padała niebozycka stryna: Nie dejcie Kundy za Maćka, bo to dziad! O raty, raty! O mamo moja!
A tu baba by jus na uwzientego i babkom mogła być, jino ze dzieci nie mieli.
Jak jojcy, tak jojcy, diasek na forztak siedzi, zimno mu, twardo, ozmyśluje, jaze go nagniewało syćko.

Je cie diabli wzieni! – pado babie. – Tu jedne noc tańc, tu pote cały dzień rób, jedz telo, co nic, a na drugom noc zaś figluj, a pote znowa ku pługu?! Je dyby jo sie haw cysto pieknie zdar!
Wzion, sjon kosule, zrucieł gacie napośród izby, hip ku oknu, fuk sparom w pole! Leci ku hłopu, w doline.
Hłopisko se przi watrze lezy, fajkę pokurzuje.
Zacudował sie, kie diabła ujźrał.
Tuś?
Hawek – pado diaboł. – Podź pod wante!
Ze jako? Nie wytrzimies tyk trzok dni? – śmieje sie hłop.
Podź pod wante – pado diaboł, nie radzi do niego nic.
Cyś tak do wyhipka leciał, co ani przegwarzić nie mozes? – pyto sie hłop.
E, bracie! – pado mu diasek. – Dobrześ ty padał, co kieby jo na twojim miejscu beł, tobyk sie nie to roz, ale trzi razy objesił! Ani dwie słowie! Stawka twoja! Podź!

Dźwignon sie hłop, nie uśli na trzi strzelenia w rumowisku, ale sie juz hłopu całkem odmieniło, hoć doline dobrze znał, jakkieby hań nigda nie beł. Przidom ku wancie jednyj, dość godnej, nadniós jom diasek, a pod niom złota, śrybła, seliniejakiego dobra, co cud Pana Boga!
Nabrał hłop, kielo zdołał, worek sie ta jakisi stary kejsi w sałasie naloz, diasek mu go igłom z cetyny i niciom ze smoły poznaprawiał, pozwięzował do niego, co jino móg.
I śmieje sie, i powiada diabłowi: No, tok juz od teraźżnia hłop. Na dzień to se bedem robotnika najmował, a noc to ta jesce ścierpiem. Aleś ty mojego zycia sprógował, aj sprógował!
I poseł se z workem na plecak śmiało ku izbie, a diaboł mu jino krziknon na dróge:
Idze ze Syrokim! Je dyby to na trzok diabłów roboty beło prawie!

Leave a Comment :, , , , , , , więcej...

Kapelusz góralski – historia i wszystko o …

by on Sie.01, 2017, under Historia

Kapelusz góralski podhalańskiChłopi stali przy moście na Dunajcu i obserwowali rwącą wodę. Zastanawiali się, czy woda zerwie most, czy nie.
Nagle chłopi zobaczyli unoszący się na wodzie góralski kapelusz. Patrzą, a tu kapelusz stanął na prądzie, a za chwilę porusza się pod prąd.
I tak kilka razy. Jeden z nich zapytał:
– Coz to, cud?!
Na co drugi odpowiedział:
– Nie, to ino Franek Gąsienica. Pedzioł, że powódź, nie powódź, zaorać musi …

Kapelusz góralski nieodzownie kojarzy się z góralami i Podhalem. Podhale jest regionem kulturowym w południowej Polsce u północnego podnóża Tatr, w dorzeczu górnego Dunajca, zajmując środkową część Kotliny Podhala i wkracza w Tatry (Skalne Podhale i Niżne Podhale). Początki osadnictwa historycznego sięgają XIII wieku – przywilej Księcia Brodatego z 1234 roku (transumpt z 1251 roku) zezwala wojewodzie krakowskiemu Teodorowi Gryficie na osiedlenie kolonistów niemieckich, teutońskich Ślązaków:
in silva circa fluvios Ostrowsko, Dunaiecz et Dunaiecz niger, Rogoźnik, Lipietnicza, Słona, Ratainicha, Nedelsc, Stradoma, quantum est de sylva ipsius, dantes eciam sil his pactis et his condicionibus uti, quibus Theutonici Sleser ses in sylvis locati utuntur„.Górale podhalańscyBogata kultura ludowa rozwinęła się wśród wolnej od dawna społeczności góralskiej, która była zwolniona od powinności pańszczyźnianych, co miało związek z jej znaczną swobodą. Warunki klimatyczne oraz dostępność surowców i materiałów „na odzież” skutkowały wygenerowaniem specyficznego i charakterystycznego ubioru. Chyba najbardziej charakterystycznym elementem męskiego stroju góralskiego jest kapelusz, odgrywający w tej kulturze niemałe znaczenie, który swoim wyglądem ewoluował na przełomie dziejów. Kapelusz, który obecnie zdobi głowę górala, nijak nie przypominał tego z dawnych czasów. Nie jesteśmy w stanie odtworzyć nakrycia głowy z czasów początków osadnictwa ale możemy swobodnie cofnąć się w czasie o dwa, trzy wieki.

Noszenie kapelusza dla górala to honor, nie zdejmował go nawet w izbie – zdejmuje go tylko w kościele lub gdy umiera, bo choćby był żywo nagi to w kapeluszu być powinien.
Kapelusz góralski ewoluował na przestrzeni setek lat przede wszystkim pod względem rozmiaru. Zazwyczaj posiadał niską, półkolistą głowicę. Dawne miały szerokie rondo, tak zwane „skrzela”, przypominające meksykańskie sombrera. Zadaniem ich była ochrona przed deszczem, słońcem i wiatrem. Stare ryciny ukazują kapelusze ze skrzelami sięgającymi do ramion.
Zatem skoro miały chronić, to musiały być wykonane z mocnego, trwałego surowca. Najczęściej wykonywano je z sukna, a dopiero dużo później jako zamiennik pojawił się czarny filc, a swoim kształtem przystawały do okryć głowy całego łuku karpackiego.Kapelusze podhalańskieZrodziła się również potrzeba impregnowania kapelusza w najprostszej postaci, poprzez wcieranie zwierzęcego tłuszczu, na przykład smalcu. Tak zaimpregnowany kapelusz z czasem stawał się niezwykle trwały i służył bardzo długo. Napuszczony tłuszczem nie przepuszczał wody i niejednokrotnie służył jako czerpak do przenoszenia jej z potoku.
W literaturze spotyka się rozróżnianie na kapelusz parobski i kapelusz gazdowski. Wynika on z faktu, iż stateczni mężczyźni (gazdowie) nosili niegdyś kapelusze z rondem odgiętym na dół, natomiast kawalerowie (parobcy) zazwyczaj z zawadiacko wykrzywionymi do góry skrzelami i na bakier.
W latach 30-tych XX wieku w Zakopanem pojawiły się tak zwane „kłobuki”, czyli kapelusze o bardzo małych rondach, te które teraz są bardzo popularne wśród turystów.

Nosili je najczęściej bacowie, którzy przebywając na bacówkach nie potrzebowali już kapeluszy o tak szerokich skrzelach ale w związku z tradycją jakieś nakrycie głowy przystoiło. I właśnie dzięki bacom ten rodzaj kapelusza zawdzięcza swoją popularność i skojarzenia z góralami.
Nieodzownym elementem kapelusza góralskiego jest pasek (otok) w kolorze czarnym lub czerwonym z tak zwanymi kostkami (gwarowo), obecnie muszelkami – starodawnym wałaskim zwyczajem.
Pierwotnie na kapeluszach znajdowały się czerwone skórzane paski, amarantowe zielone lub niebieskie wstążki, a w przypadku starszych gazdów czarne, bądź pasek skóry nabijanej blaszkami.Górale podhalańscy 1877 rokZ czasem górale zaczęli ozdabiać je spiłowanymi kościami jeleni lub saren.
Gazdowie będący próżnymi, chcieli chwalić się swoim dobrobytem i stąd też pojawienie się tych specyficznych ozdób.
Oprócz kostek pojawiały się także ozdobne łańcuszki.
U górali spiskich zagościły w formie tak zwanych „koron bacowskich” – kilka złotych łańcuszków splątanych w jeden gruby przymocowany na kapeluszu na kształt korony.
Mógł też być obwiedziony tak zwanym „łańcuszkiem bakunowym” lub mosiężnym, który wykonywali górale specjalizujący się w wyrobie spinek do koszul. Ozdoba ta była o wiele starsza od kostek.

Muszelka, która zdobi kapelusz górala to Cypraea moneta (monetka) występująca w ciepłych morzach wybrzeży Afryki, Azji, Australii i Oceanii.
Skąd zatem pojawiły się na Podhalu?
Otóż muszelki te występowały również w okolicach Rijeki w Chorwacji. Ze względu na swój atrakcyjny wygląd jako ozdoba były tam poławiane i wędrowały w świat. W XIX wieku tereny Podhala znajdowały się pod zaborem austriackim, nic nie było, panowała galicyjska bieda. Górale zaczęli wędrować za chlebem docierając między innymi na Węgry i ówczesnej Dalmacji. Wykształcony u nich przez lata praktyki, kunszt wyrobu dobrego i cenionego płótna lnianego, wpłynął na wywożenie go, handel i wymianę, za granicą. Największe powodzenie miało w portach gdyż świetnie nadawało się do wyrobu żagli, więc gdy góral sprzedał płótno i zarobił sporo dutków, kupował coś na pamiątkę swej bytności w dalekim świecie.Różne typy kapeluszy podhalańskichByły to między innymi muszelki, które dla wygody transportu nawlekał na sznurek, a po powrocie na Podhale mocował ten sznurek do kapelusza, by inni widzieli jakie dziwy w świecie mają. Muszelki najczęściej nawlekano na sznurek lub rzemyk i oplatano kapelusz. Jednymi słowy, muszelki były walutą wymienną. Wałasi przyszywali także kostki do pasów i toreb uwydatniając w ten sposób swoje bogactwo.
W muszelki zaopatrywano się również w słowackim Kieżmarku i od wędrownych handlarzy (nazywanych Bośniakami) z południowych departamentów monarchii austro-węgierskiej.
Nie ma ustalonej liczby kostek – jest ona zależna od wielkości kapelusza, średnio na obwodzie znajduje się ich około 50-ciu.

Górale z dawien dawna lubili chwalić się tym co mają, zatem najlepszym wyeksponowaniem „tego”, było upięcie do kapelusza żeby wszyscy we wsi widzieli. Skoro baca miał upięte kostki, wniosek był jeden – trudni się kupiectwem i wędruje po świecie. Zatem rola kostek nie tylko sprowadzała się do ozdoby ale również pomagała określić status społeczny.
Kapelusz górala podhalańskiego różnił się od innych góralskich, mówił dużo o człowieku w tamtych czasach. Kapelusz podhalański występujący w obecnej formie był najmodniejszy.
Górale spiscy nosili kapelusze z wygiętymi do góry skrzelami, pofalowanymi, powyginanymi z paskiem materiałowym i rzadko kiedy z kostkami, za sprawą naleciałości trendów węgierskich (również inny krój portek, inna parzenica).Dodatki do kapelusza góralskiegoModyfikacje te działy się za sprawą mody podpatrzonej u wyższych sfer – powstał nowy rodzaj kapelusza zwany bikornem (taki jaki nosił Napoleon Bonaparte). Kolejna modyfikacja doprowadziła do postania trikorna (jak u kapitana Jacka Sparrow’a).
Kolejnym ozdobnym elementem, który pojawił się przy kapeluszu góralskim jest pióro. Górale zawsze „coś” nosili za paskiem kapelusza. Pierwotnie były to gałązki (świerku, jodły) z reguły o kształcie krzyża. Z takimi kawalerzy przychodzili po pasterce do domu dziewczyny na tak zwane „podłazy”. Po złożeniu bożonarodzeniowo-noworocznych życzeń i posypaniu domowników owsem „na urodzaj”, kawaler wyciągał zza kostek kapelusza ową gałązkę – „podłaźnicke” i zatykał ją za framugą drzwi tej izby, w której mieszkała ukochana dziewczyna.

Zatykano też pióra (kogucie, bażancie, jastrzębie), kistki (puchu, sierści), zioła które dawały dziewczyny ulubionym chłopakom, a tak zwani „polowace” wyruszający do lasu w poszukiwaniu zwierzyny, przytwierdzali doń trofea. Warto zaznaczyć, że konkretne ozdoby miały swoje osobliwe znaczenie i nie pojawiały się na kapeluszu przypadkowo.
Gdy udało się upolować orła, to z dumą zatykano za pasek orle pióra, najlepiej duże, długie. Tym sposobem pióro zagościło na stałe u boku kapelusza. Z czasem nabrało też ono swojego znaczenia. Ponieważ orzeł zawsze był kojarzony z wolnością, pióro oznaczało, że jego posiadacz jest człowiekiem wolnym, mającym w sercu góralską ślebodę, stan kawalerski lub mimo stanu małżeńskiego człowieka pozostającego na zawsze wolnego duchem.Górale podhalańscy (1)Przyjęło się, że pióro młody pan traci w momencie zaślubin (podobnie jak wianek u dziewczyn), na znak utraconej wolności – czyli „ma już z głowy”.
Zwyczajowo młody pan nie może wystąpić na ślubie bez pióra będącego najważniejszym znakiem wolnego mężczyzny. Pióro, podobnie jak panieński wianek podczas obrzędu oczepin, jest publicznie odpinane z kapelusza w momencie, kiedy młody pan wykupi swój kapelusz z rąk druhen, wcześniej podstępem mu go zabranego. Odpięcie pióra, czyli wyrzeczenie się stanu kawalerskiego, jest konieczne aby świeżo upieczony mąż mógł oficjalnie zatańczyć ze swoją, dopiero co oczepioną małżonką. Przed rozpoczęciem tego tańca solowego młody pan zwyczajowo śpiewa sobie taki czterowiersz:
Juzek się ozynił, juzek się ochłopiył;
Juzek se na wieki piórecko utopiył„.

Dodatek do piór stanowi kistka – biały puch z pulki (indyczki), który wraz z piórem (lotką) umieszczany może być w ozdobnej metalowej pochwie (tutce), upiętej przy główce kapelusza. Taki zestaw piór stosuje się najczęściej podczas najważniejszych uroczystości rodzinnych i kościelnych. Jest jeden wyjątek wykluczający przyozdabiania kapelusza – stanowił go tylko okres adwentu i Wielkiego Postu.
Różnił się również kapelusz noszony na co dzień od tego odświętnego. Tylko biedni górale mieli jeden – do pola i do kościoła. Kapelusz codzienny z reguły nie posiadał kostek ani piór, w nim wykonywano wszystkie prace i z reguły był sfatygowany. Z kolei kapelusz odświętny, paradny (do kościoła, na chrzciny, wesela itp.) miał równą linię skrzel, piękne kostki i okazałe pióro. Analogicznie postępowano z innymi częściami ubrania – stare i połatane były do roboty przy chałupie, a na specjalne okazje wyciągano z kufra czyste i z pięknymi parzenicami.Górale i góralki podhalańscyGórale od zawsze przywiązywali wagę do stroju, bo ten był ich identyfikatorem.
ORYGINALNE KAPELUSZE DLA GÓRALI PODHALAŃSKICH SĄ WYRABIANE PRZEZ FACHOWCÓW – RZEMIEŚLNIKÓW TYLKO (!) W NOWYM TARGU.
Zakup kapelusza jest celebrą. Jedzie się do Nowego Targu, wybiera, przymierza, targuje …

Kapelusza góralskiego używa się też powszechnie do zbierania ofiary podczas polowych mszy świętych, na przykład w trakcie odpustu w Sanktuarium Matki Boskiej Ludźmierskiej Królowej Podhala w Ludźmierzu.
Górale coraz częściej zapominają o kapeluszu…
Ale za to przyjezdni chętnie paradują w tych kupionych na straganach, nieoryginalnych, ceperskich kapeluszach, myśląc że kupili oryginalny (podobnie jak wyciąga się z ceprów dutki na inne wyroby i rzemiosło „góralskie”).
I jeszcze na koniec rozwianie często powielanego mitu z czasów Sabały – w kapeluszu nigdy nie gotowano w górach strawy, wspominanej często, tak zwanej „bryjki”.

Możliwość komentowania Kapelusz góralski – historia i wszystko o … została wyłączona :, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , więcej...

Szukasz czegoś?

Użyj poniższego formularza:

Nadal nie znalazłeś tego, czego szukasz? Zostaw komentarz w notce, lub skontaktuj się z nami a zajmiemy się tym.

Blogroll

Kilka bardzo polecanych stron...